BIGENDRA WAIBA TAMANG

भोटेकोशीको पानी घटेपछि नदी किनारमा बाँकी रहेको दृश्य हेर्दा एउटा प्रश्न मनमा आउँछ – यो केवल बाढी थियो, कि हामीले लामो समयदेखि नसुनेको हिमालको चेतावनी पनि थियो? २०२६ अगस्ट २६ मा ल्हेन्दे खोला–भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीमा आएको विनाशकारी बाढीको प्रारम्भिक वैज्ञानिक पुनर्निर्माणले उच्च हिमाली क्षेत्रमा बरफ र चट्टानसँग सम्बन्धित ठूलो ढलान–विफलता (चयअप(ष्अभ बखबबिलअजभ) बाट बहाव सुरु भएको देखाउँछ । पछिल्लो उपग्रह–आधारित अध्ययनले करिब ३७.४ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र प्रभावित भएको र करिब १५.७ किलोमिटर सडक पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको प्रारम्भिक नक्साङ्कन गरेको छ । तर अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको ठ्याक्कै आरम्भिक कारण अझै पूर्ण रूपमा निश्चित भइसकेको छैन भनेर स्पष्ट गरेका छन् । यसलाई सीधै “जलवायु परिवर्तनले बाढी गरायो” भन्नु वैज्ञानिक रूपमा पर्याप्त हुँदैन । तर तस्वीरको अर्को पाटो अझ गम्भीर छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दा हिमनदी, बरफ र जमेको जमिनको स्थिरता कमजोर हुन सक्छ । वैज्ञानिकहरूले यस घटनामा असामान्य उच्च तापक्रम र हिमाली भू–भागको अस्थिरतालाई जोखिम बढाउने सम्भावित कारक मानेका छन् । हिन्दुकुश–हिम...

२०८३ भदौ १० (२६ अगस्ट २०२६) मा भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणालीमा आएको विनाशकारी बाढीलाई केवल “प्राकृतिक विपद्” भनेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ । उपलब्ध प्रारम्भिक वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा बरफ, चट्टान र माटोको ठूलो भाग खस्दा नदी अवरुद्ध भई अस्थायी प्राकृतिक बाँध बनेको र त्यसपछि बाँध फुट्दा पानी, बरफ, गेग्रान र चट्टानसहितको अत्यन्त शक्तिशाली बहाव भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीतर्फ आएको देखिन्छ ।  - IRDR International _  यस घटनालाई जलवायु परिवर्तनसँग सीधा “कारण–परिणाम” का रूपमा घोषणा गर्नु वैज्ञानिक रूपमा सावधानीहीन हुन्छ; तर हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम, हिमनदी तथा जमिनको अस्थिरता र चरम जलवायु जोखिमले यस्ता विपद्को सम्भावित जोखिम बढाउन सक्छ ।  - The Guardian _. तर यो विपद्को अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो “आदिवासी जनजातिको दृष्टिकोण” हो । संलग्न अवधारणाले विकासका नाममा प्रकृतिमाथिको अतिक्रमण, प्रकृतिको चेतावनीप्रति बेवास्ता र त्यसको मानवीय मूल्यलाई प्रश्न गरेको छ ।  विशेषतः तामाङलगायत हिमाली आदिवासी समुदायको परम्परागत ज्ञानमा जल, जंगल, जमिन, पहाड, खोला र नद...